Gaiplik kararı, ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun süredir kendisinden haber alınamayan bir kişinin ölümü kuvvetle muhtemel olduğunda, mahkemenin bu kişinin ölümüne bağlı hakların kullanılmasına imkân veren kararıdır. Karar; hakları bu kişinin ölümüne bağlı olanların başvurusu üzerine, kaybolanın Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinden istenir. Gaiplik kararının etkileri, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı tarihe kadar geriye gider.
Gaiplik ile ölüm karinesi arasındaki fark
Türk Medeni Kanunu (TMK), kayıp kişiler için iki ayrı kurum öngörür:
- Ölüm karinesi (TMK m.31): Cesedi bulunamamış olsa bile ölümüne kesin gözüyle bakılmasını gerektiren durumlarda (örneğin tanık bulunan bir deniz kazası veya yangın) kişi gerçekten ölmüş sayılır. Bu durumda mahkeme kararı gerekmeden nüfus kaydına ölüm işlenebilir.
- Gaiplik kararı (TMK m.32-35): Ölüm kuvvetle muhtemel olmakla birlikte kesin değilse başvurulan yoldur. Mahkeme ilan yapar ve süre sonunda sonuç alınamazsa gaiplik kararı verir.
Gaiplik kararı için şartlar nelerdir?
TMK m.32 ve 33'e göre:
- Kişi ya ölüm tehlikesi içinde kaybolmuş (deprem, sel, savaş, kaza gibi) ya da kendisinden uzun zamandan beri haber alınamıyor olmalıdır.
- Kişinin ölümü hakkında kuvvetli bir olasılık bulunmalıdır.
- Ölüm tehlikesi hâlinde tehlikenin üzerinden en az bir yıl, haber alınamama hâlinde son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olmalıdır.
Bu süreler gaiplik isteminde bulunabilmek için beklenmesi gereken asgari sürelerdir; dava açmak için bir üst sınır değildir.
Gaipliği kimler isteyebilir?
Gaiplik kararını, hakları kaybolan kişinin ölümüne bağlı olanlar isteyebilir (TMK m.32). En yaygın örnekler mirasçılar, vasiyetname ile lehine tasarruf yapılmış kişiler ve evliliğin feshini isteyen eştir. Ayrıca sağ olup olmadığı bilinmeyen bir kişinin malvarlığı on yıl resmen yönetilmişse veya bu kişinin yüz yaşını dolduracağı tarih geçmişse, Hazinenin istemi üzerine de gaiplik kararı verilir (TMK m.588).
Gaiplik davası nerede ve nasıl açılır?
Yetkili mahkeme, kaybolan kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesidir. Kişi Türkiye'de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer, böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesi yetkilidir (TMK m.32). Gaiplik, çekişmesiz yargı işi olarak genel olarak sulh hukuk mahkemesinde görülür.
Başvuruda şu belgeler işe yarar:
- Kaybolmaya ilişkin kolluk veya savcılık kayıtları, kayıp ilanları,
- Ölüm tehlikesi iddia ediliyorsa olayın (kaza, afet) resmî kayıtları,
- Son haber tarihini gösteren yazışma, telefon veya banka kayıtları,
- Nüfus kayıt örneği ve başvuranın hak sahipliğini gösteren belgeler,
- Kaybolanı tanıyan tanıkların bilgileri.
İlan süreci
Mahkeme, kaybolan kişi hakkında bilgisi bulunanları, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne uygun ilanla çağırır. Bu süre, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır (TMK m.33). Kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkar, kendisinden haber alınır veya öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer (TMK m.34). İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir (TMK m.35).
Örnek durum (temsilidir): 2019'da yurt dışına çalışmaya gittiği bilinen bir kişiden 2020 başından bu yana hiç haber alınamamaktadır. Beş yıllık süre dolduktan sonra çocukları, babalarının Türkiye'deki son yerleşim yeri olan Güngören'e göre yetkili mahkemeye başvurur. Mahkeme en az altı ay süreli ilan yapar; bu sürede bilgi gelmezse gaiplik kararı verir. Karar, son haberin alındığı tarihten itibaren hüküm doğurur.
Gaiplik kararının sonuçları nelerdir?
Miras ve güvence
Gaiplik kararıyla ölüme bağlı haklar, gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m.35). Mirasçılar yasal miras paylarına göre hak kazanır. Ancak mirasçılar ve mirasta hak sahibi olanlar, tereke malları kendilerine teslim edilmeden önce bu malları ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya gaibin kendisine geri vereceklerine dair güvence göstermek zorundadır (TMK m.584). Güvence süresi:
- Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada, tereke mallarının tesliminden itibaren beş yıl,
- Uzun süre haber alınamamada, son haber tarihinden itibaren on beş yıl,
- Her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varacağı tarihe kadardır.
Mirasın açıldığı anda sağ olup olmadığı bilinmeyen bir mirasçının payı ise resmen yönetilir (TMK m.586).
Evlilik
Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez. Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Eş, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca açacağı bir davayla isteyebilir; ayrı dava, davacının yerleşim yeri mahkemesinde açılır (TMK m.131). Aile hukukuna ilişkin diğer konular için aile hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Gaip geri dönerse ne olur?
Gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduklarını ispat edenler çıkarsa, tereke mallarını teslim almış olanlar bu malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür (TMK m.585). Gösterilen güvence bu geri verme borcunu karşılamak içindir. Geri dönen kişi, gaiplik kararının kaldırılması ve nüfus kaydının düzeltilmesi için mahkemeye başvurabilir.
Gaip olan kişi mirasçı olabilir mi?
Gaibin mirasçıları tereke mallarını teslim aldıktan sonra gaibe bir miras düşerse, gaiplik sebebiyle bu paya hak kazanacak olanlar ayrıca yeni bir gaiplik kararı almadan payın teslimini isteyebilir (TMK m.587). Mirasın paylaşımında ortaya çıkabilecek uyuşmazlıklar için kardeşler arasında tapu iptali yazımıza, paylaşım aşamasındaki zorunlu arabuluculuk için arabuluculuk sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu konuda hukuki destek almak için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Bu konuda destek almak ister misiniz?
Durumunuza özel değerlendirme için Esenler'deki büromuzla iletişime geçebilirsiniz.