Vergi mükellefi, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir. Vergi sorumlusu ise verginin ödenmesi bakımından vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir. İki kavram 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun (VUK) 8. maddesinde tanımlanır. Kısaca: mükellef vergiyi "doğuran" kişidir, sorumlu ise o vergiyi kesip ödemekle yükümlü tutulan kişidir.
Vergi mükellefi kimdir?
Kazanç veya irat elde eden, mülk sahibi olan, mal veya hizmet satan ya da vergiyi doğuran başka bir olaya taraf olan her gerçek ve tüzel kişi, ilgili vergi kanununa göre mükellef olabilir. Örneğin:
- Dükkân işleten esnaf, ticari kazancı üzerinden gelir vergisi mükellefidir.
- Bir limited şirket, kurum kazancı üzerinden kurumlar vergisi mükellefidir.
- Ev veya işyeri kiraya veren kişi, kira geliri üzerinden gelir vergisi mükellefi olabilir.
- Taşınmaz sahibi, emlak vergisinin; araç sahibi, motorlu taşıtlar vergisinin mükellefidir.
Türkiye Cumhuriyeti tabiiyetindeki her gerçek ve tüzel kişiye bir vergi numarası verilir (VUK m.8). Gerçek kişilerde uygulamada T.C. kimlik numarası vergi kimlik numarası olarak kullanılır.
Vergi sorumlusu kimdir?
Vergi sorumlusu, vergiyi doğuran olayın tarafı olmadığı hâlde kanun gereği vergiyi keserek veya hesaplayarak vergi dairesine ödemekle yükümlü tutulan kişidir. En yaygın örnek işverendir: İşveren, işçiye ödediği ücretten gelir vergisini keser (stopaj) ve vergi dairesine yatırır. Burada vergiyi doğuran gelir işçiye aittir; ama vergi dairesine karşı muhatap olan işverendir.
Örnek durum (temsilidir): Esenler'de bir atölye işleten işveren, beş işçisine her ay ücret ödüyor. İşveren, kendi ticari kazancı bakımından gelir vergisi mükellefidir; işçilerinin ücretlerinden kestiği gelir vergisi bakımından ise vergi sorumlusudur. Kesilen vergiyi süresinde beyan edip ödemezse, bu vergiden işçiye karşı değil vergi dairesine karşı sorumlu olur.
Vergi mükellefi ile vergi sorumlusu arasındaki farklar
- Vergiyi doğuran olay: Mükellefin kendi gelirinden, kazancından veya işleminden doğar. Sorumlu ise başkasına ait bir vergiyi öder.
- Vergi yükü: Ekonomik olarak vergiyi mükellef taşır; sorumlu, vergiyi mükelleften keserek öder.
- Kanuni dayanak: Sorumluluk ancak kanunla öngörülebilir. Vergi kanunlarının kabul ettiği hâller dışında, mükellefiyet veya vergi sorumluluğuna ilişkin özel sözleşmeler vergi dairesini bağlamaz (VUK m.8). Örneğin kira sözleşmesinde "vergiyi kiracı öder" yazması, vergi dairesi karşısında mükellefi değiştirmez.
Tam ve dar mükellefiyet
Gelir ve kurumlar vergisinde mükellefiyet ikiye ayrılır. Türkiye'de yerleşik olan gerçek kişiler ile kanuni veya iş merkezi Türkiye'de bulunan kurumlar tam mükelleftir ve kural olarak yurt içi ve yurt dışında elde ettikleri kazançların tamamı üzerinden vergilendirilir. Türkiye'de yerleşik olmayanlar ise dar mükelleftir ve yalnızca Türkiye'de elde ettikleri kazançlar üzerinden vergilendirilir.
Başlıca vergi türleri
- Gelir üzerinden: Gelir vergisi, kurumlar vergisi.
- Harcama üzerinden: Katma değer vergisi (KDV), özel tüketim vergisi (ÖTV), damga vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi.
- Servet üzerinden: Emlak vergisi, motorlu taşıtlar vergisi, veraset ve intikal vergisi.
Ticari kazançta basit usul ve gerçek usul
Ticari kazanç elde eden gerçek kişilerin kazancı, şartlarına göre basit usulde veya gerçek usulde (işletme hesabı ya da bilanço esası) tespit edilir. Basit usulün şartları Gelir Vergisi Kanunu'nun 46–48. maddelerinde düzenlenir; işyeri kira bedeli ve yıllık alış-satış tutarı gibi had ve tutarlar her yıl güncellenir ve bazı faaliyetler bakımından kapsam değişebilir. Hangi usule tabi olacağınızı belirlemek için Gelir İdaresi Başkanlığı'nın güncel rehberlerine bakmanız veya bir mali müşavire danışmanız gerekir. Bu yazıda sabit bir tutar vermiyoruz, çünkü tutarlar yıldan yıla değişmektedir.
Mükellefiyet nasıl başlar ve nasıl sona erer?
İşe başlama bildirimi
Ticaret ve sanat erbabı, serbest meslek erbabı, kurumlar vergisi mükellefleri ve şahıs şirketlerinin ortakları işe başladıklarını vergi dairesine bildirmek zorundadır (VUK m.153). Gerçek kişilerde bu bildirim, işe başlama tarihinden itibaren 10 gün içinde kendileri, avukatları veya yetkili meslek mensupları tarafından yapılır. Şirketlerin kuruluşunda işe başlama bildirimi ticaret sicili müdürlüğü aracılığıyla yapılır (VUK m.168).
İşi bırakma bildirimi
Vergiye tabi olmayı gerektiren işlemlerin tamamen durdurulması işi bırakma sayılır; geçici olarak durdurmak işi bırakma değildir (VUK m.161). İşi bırakan mükellef, bunu olayın gerçekleştiği tarihten itibaren bir ay içinde vergi dairesine bildirmelidir (VUK m.160, m.168). Bildirim yapılmazsa beyanname verme yükümlülükleri ve buna bağlı cezalar gündeme gelebilir. Ölüm de işi bırakma hükmündedir ve mirası reddetmemiş mirasçılar tarafından bildirilir (VUK m.164).
Vergi uyuşmazlıklarında süreler
Vergi dairesinin tarhiyat veya ceza ihbarnamesi gibi işlemlerine karşı vergi mahkemesinde dava açma süresi, özel kanunlarda ayrı bir süre öngörülmemişse 30 gündür (2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7). Bazı durumlarda dava açmadan önce uzlaşma yoluna da başvurulabilir. Süreler tebliğden başladığından, tebliğ tarihinin kaydedilmesi önemlidir.
İşverenlerin ücret, bordro ve SGK yükümlülükleri vergi yükümlülükleriyle iç içedir; bu konuda iş avukatı sayfamıza, Esenler'deki işletmeler için genel hukuki bilgi amacıyla Esenler avukat sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu konuda hukuki destek almak için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Bu konuda destek almak ister misiniz?
Durumunuza özel değerlendirme için Esenler'deki büromuzla iletişime geçebilirsiniz.