Fazla Çalışma Ücreti Ne Kadar? Nasıl Hesaplanır?

Fazla çalışma (halk arasında fazla mesai), haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Her bir saat fazla çalışma için işçiye, normal saat ücretinin yüzde 50 fazlası ödenir. Yani fazla çalışılan bir saatin ücreti, normal saat ücretinin 1,5 katıdır (4857 sayılı İş Kanunu m.41).

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Farkı

Fazla çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Her saat için ücret yüzde 50 artırılarak ödenir.
Fazla sürelerle çalışma: Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında (örneğin 40 saat) belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalardır. Her saat için ücret yüzde 25 artırılarak ödenir.

İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir: fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika. Bu serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullandırılır.

Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Hesaplama üç adımda yapılır:

Saatlik brüt ücret: Aylık brüt ücret ÷ 225. (225 saat, ayın 30 günü ile günlük ortalama 7,5 saatlik çalışmanın çarpımıdır ve Yargıtay uygulamasında esas alınır.)
Fazla çalışma saat ücreti: Saatlik brüt ücret × 1,5 (fazla sürelerle çalışmada × 1,25).
Toplam: Fazla çalışma saat ücreti × fazla çalışılan saat sayısı.

Örnek durum (temsilidir, gerçek bir ücreti göstermez): Aylık brüt ücreti 45.000 TL olan bir işçinin saatlik brüt ücreti 45.000 ÷ 225 = 200 TL'dir. Fazla çalışma saat ücreti 200 × 1,5 = 300 TL olur. İşçi bir hafta boyunca 50 saat çalışmışsa, 45 saati aşan 5 saat için 5 × 300 = 1.500 TL brüt fazla çalışma ücreti hak eder.

Asgari ücretle çalışanlar için de aynı formül kullanılır: yürürlükteki brüt asgari ücret 225'e bölünür ve 1,5 ile çarpılır. Asgari ücret her yıl yeniden belirlendiğinden, hesap yapılırken ilgili dönemin brüt asgari ücreti esas alınmalıdır.

Fazla Çalışmanın Sınırları

Yıllık sınır: Fazla çalışmanın toplamı bir yılda 270 saati geçemez (m.41).
İşçinin onayı: Fazla çalışma için işçinin onayı alınmalıdır (m.41). Uygulamada bu onay yazılı olarak alınır.
Günlük sınır: Haftalık süre günlere farklı dağıtıldığında günlük çalışma 11 saati aşamaz (m.63); uygulamada fazla çalışma dahil günlük 11 saat sınırı esas alınır.
Denkleştirme: Taraflar anlaşarak haftalık süreyi günlere farklı dağıtabilir. Bu durumda iki aylık dönemde (toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar) haftalık ortalama 45 saati aşmayan çalışmalar, bazı haftalarda 45 saati geçse bile fazla çalışma sayılmaz (m.41, m.63).
Yasak olan durumlar: Gece çalışmasında ve kanunda sayılan zorunlu hâller dışında yer altı maden işlerinde fazla çalışma yaptırılamaz (m.41). Yer altı maden işlerinde zorunlu hâllerde yapılan ve haftalık 37,5 saati aşan her saat için ücret en az yüzde 100 artırılarak ödenir.

Kimler Fazla Çalışma Ücreti Talep Edemez?

Kanunda sayılmış bir meslek listesi yoktur. Ancak Yargıtay uygulamasında bazı durumlarda fazla çalışma ücreti talebi kabul edilmemektedir:

Üst düzey yöneticiler: Çalışma saatlerini kendisi belirleyen ve işyerinde üst düzey yetkiye sahip yöneticiler için fazla çalışma ücreti kural olarak kabul edilmemektedir. Her müdür unvanı bu kapsama girmez; fiilî yetki ve çalışma düzenine bakılır.
Ücrete dahil olma kaydı: İş sözleşmesinde fazla çalışmanın ücrete dahil olduğu kararlaştırılmışsa, Yargıtay uygulamasına göre bu kayıt yıllık 270 saatle sınırlı olarak geçerli sayılmaktadır; bu sınırı aşan fazla çalışmalar için ayrıca ücret ödenir.

Fazla Çalışma Nasıl İspat Edilir?

Fazla çalışma yaptığını işçi ispat eder. Başlıca deliller şunlardır:

İşyeri giriş-çıkış (turnike, kart, parmak izi) kayıtları,
Puantaj kayıtları, vardiya çizelgeleri, e-posta ve mesajlar,
Aynı dönemde çalışmış tanıkların beyanları.

İmzalı bordroların önemi: İşçinin imzasını taşıyan bordrolarda fazla çalışma ücreti tahakkuk ettirilmişse, Yargıtay uygulamasına göre işçinin bordrodakinden daha fazla çalıştığını kural olarak yazılı delille ispat etmesi gerekir. Bordroya ihtirazi kayıt (çekince) konulmuşsa veya bordroda fazla çalışma tahakkuku hiç yoksa, tanık dahil diğer delillerle ispat mümkündür. Çalışma devam ederken kayıtları saklamak bu nedenle önemlidir.

Zamanaşımı ve Başvuru Yolu

Fazla çalışma ücreti bir ücret alacağıdır; zamanaşımı süresi 5 yıldır (4857 m.32). Süre, her ayın ücretinin ödenmesi gereken tarihten itibaren o ay için ayrı ayrı işler. Bu nedenle beş yıldan eski dönemlere ait fazla çalışma alacakları zamanaşımına uğrayabilir.

Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (7036 sayılı Kanun m.3). Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde alacak davası açılır. Fazla çalışma ücretinin ödenmemesi, İş Kanunu'nun 24/II-e maddesi kapsamında işçiye haklı fesih imkânı da verebilir.

Hesaplama ve delil toplama konusunda bir iş avukatından bilgi alabilirsiniz. Esenler'de çalışanlar için Esenler iş avukatı sayfamızda iş davalarının genel işleyişi anlatılmaktadır. Ulusal bayram ve genel tatil günlerindeki çalışma için ise UBGT ücreti yazımıza bakabilirsiniz.

Bu konuda hukuki destek almak için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.