İşçilik Alacaklarında Zorunlu Arabuluculuk Süreci

İşçilik alacaklarında zorunlu arabuluculuk, kıdem, ihbar, ücret, fazla mesai, yıllık izin gibi alacaklar ve işe iade talebi için dava açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğudur. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3’e göre bu başvuru bir dava şartıdır. Arabulucuya gitmeden açılan dava usulden reddedilir. Arabulucu dosyayı en geç üç haftada, zorunlu hâllerde dört haftada sonuçlandırır. İşe iade isteyen işçi ise fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde başvurmalıdır.

Bu yazı süreci işçinin gözünden, başvurudan son tutanağa kadar adım adım anlatıyor.

Hangi talepler zorunlu arabuluculuk kapsamında?

7036 sayılı Kanun m.3/1’e göre kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleri kapsamdadır. 2023’te yapılan değişiklikle bu alacaklara ilişkin itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsama alınmıştır. Uygulamada en sık görülen kalemler şunlardır:

• kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı,
• ödenmemiş ücret, prim ve ikramiye,
• fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri,
• kullanılmayan yıllık izin ücreti,
• kötüniyet tazminatı ve ayrımcılık tazminatı,
• işe iade talebi.

Kapsam dışında kalanlar da önemlidir. İş kazası veya meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk şartı aranmaz (m.3/3). Sigortalılık sürelerinin tespitine ilişkin hizmet tespiti davası da genel olarak bu kapsamda görülmez. Gazeteciler ve gemi adamları bu madde bakımından işçi sayılır (m.3/20).

Hangi uyuşmazlıklarda arabuluculuğun zorunlu olduğunun iş hukuku dışındaki tam listesi dava şartı arabuluculuk hangi davalarda zorunlu yazımızda yer alıyor.

Adım adım süreç

1. Başvuru yerini belirleyin

Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır (m.3/5). Karşı taraf birden fazlaysa, örneğin asıl işveren ve alt işveren birlikte muhatapsa, bunlardan birinin yerleşim yeri de yeterlidir. Arabuluculuk bürosu olmayan yerlerde başvuru, görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılır.

İşçinin kendi oturduğu yer bu seçenekler arasında değildir. Yanlış büroya başvurulursa işveren en geç ilk toplantıda yetki itirazında bulunabilir. İtiraz kabul edilirse, kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulabilir. Bu durumda ilk başvuru tarihi korunur (m.3/9).

2. Başvuru için gerekenleri hazırlayın

Başvuru dilekçesi basittir. Asıl iş, karşı tarafın doğru bilgisini ve taleplerinizi netleştirmektir. Başvuran taraf, kendisine ve elindeyse karşı tarafa ait iletişim bilgilerini büroya verir (m.3/7). Yanınızda bulunması yararlı olanlar:

• kimlik bilgileriniz ve güncel iletişim bilgileriniz,
• işverenin tam ticaret unvanı ve adresi (bordroda veya SGK dökümünde yazar),
• varsa fesih bildirimi, istifa dilekçesi veya ihtarname,
• e-Devlet’ten alınmış SGK hizmet dökümü,
• bordrolar ve maaşın yattığı hesabın dökümü,
• talep ettiğiniz alacak kalemlerinin listesi.

Belgelerin tam listesi için belge kontrol listemize bakabilirsiniz. Toplantıdan önce alacakların yaklaşık tutarını kıdem ve ihbar tazminatı hesaplama ve fazla mesai hesaplama araçlarıyla görmek, teklifleri değerlendirmeyi kolaylaştırır.

3. Arabulucu görevlendirilir

Arabulucu, adalet komisyonuna bildirilen listeden büro tarafından belirlenir. Taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir (m.3/6). Arabulucu tarafları telefon, e-posta ve benzeri her türlü iletişim aracıyla bilgilendirir ve ilk toplantıya davet eder (m.3/8).

4. Görüşmeler ve süre

Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır. Zorunlu hâllerde bu süreyi en fazla bir hafta uzatabilir (m.3/10). Görüşmelere taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir. İşveren, yazılı belgeyle yetkilendirdiği bir çalışanını da gönderebilir (m.3/18).

Arabulucu karar vermez. Görüşmeleri yönetir ve tarafların kendi çözümlerini bulmasına yardım eder. Toplantıda yapılan teklif ve açıklamalar, kural olarak sonraki davada delil olarak kullanılamaz.

Toplantıya gitmeden önce şu soruların cevabını netleştirmek, teklifleri sağlıklı değerlendirmenizi sağlar:

• Son brüt ücretiniz nedir ve yol, yemek, prim gibi düzenli ödemeler ücrete dahil mi?
• Hangi alacak kalemini hangi belgeyle ispatlayabilirsiniz?
• İşe dönmek mi istiyorsunuz, yoksa yalnızca alacaklarınızı mı talep ediyorsunuz?
• Ödeme tek seferde mi, taksitle mi yapılacak; taksit aksarsa ne olacak?

5. İlk toplantıya katılım

Geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf, sonradan açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur. Ayrıca lehine, tarifeye göre belirlenen vekâlet ücretinin yalnızca yarısına hükmedilir (m.3/12, 2024’te değişik). İki taraf da katılmazsa, taraflar davada kendi yaptıkları giderleri üstlenir.

Süreç nasıl sona erer?

Anlaşma sağlanırsa

Varılan uzlaşma bir anlaşma belgesine yazılır. Anlaşmaya varılan konular hakkında taraflar daha sonra dava açamaz (6325 s. Kanun m.18/5; 7036 m.3/21 yollamasıyla). Bu yüzden belgede her kalemin ayrı ayrı ve tutarıyla yazılması gerekir. “Tüm alacaklar karşılığında” gibi genel ifadeler, belgenin hangi talepleri kapsadığı konusunda sonradan tartışma yaratabilir.

Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ayrıca şerh aranmaksızın ilam niteliğinde sayılır. Avukat imzası yoksa icra edilebilirlik şerhi sulh hukuk mahkemesinden alınır. Ödeme yapılmazsa belge üzerinden icra takibi başlatılabilir.

Anlaşma sağlanamazsa

Arabulucu, anlaşma olmadığını gösteren son tutanağı düzenler (m.3/11). Dava açarken bu tutanağın aslı veya arabulucunun onayladığı örneği dava dilekçesine eklenir (m.3/2). Taraflar bazı kalemlerde anlaşıp bazılarında anlaşamayabilir. Bu durumda dava yalnızca anlaşılamayan kalemler için açılır. Anlaşamama sonrasında neler olduğunu arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa ne olur yazımızda ayrıntılı anlattık.

Süreler: Zamanaşımı ve işe iade

Arabuluculuk bürosuna başvurulduğu tarihten son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (m.3/17). Son tutanaktan sonra kalan süre işlemeye devam eder.

Talep	Arabulucuya başvuru	Dava açma
İşe iade	Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay	Son tutanaktan itibaren 2 hafta
Kıdem, ihbar, kötüniyet tazminatı, yıllık izin ücreti	Zamanaşımı (5 yıl) dolmadan	Kalan zamanaşımı süresi içinde
Ücret, fazla çalışma, tatil ücretleri	Zamanaşımı (5 yıl) dolmadan	Kalan zamanaşımı süresi içinde

İşe iade talebinde süreler kısadır ve hak düşürücü niteliktedir (İş Kanunu m.20). Arabulucuya gitmeden dava açılır ve dava usulden reddedilirse, kesinleşen ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir. Arabuluculukta işe başlatma konusunda anlaşılırsa, işe başlatma tarihi, boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama tazminatı parasal olarak belgeye yazılmalıdır. Aksi hâlde anlaşma sağlanamamış sayılır (m.21). Ayrıntılar işe iade davası yazımızda yer alıyor.

Dikkat: İşe iade isteyen işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmalıdır. Anlaşma sağlanamazsa dava, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde açılmalıdır. Bu süreler kaçırılırsa işe iade talebi dinlenmez.

Örnek durum (temsilidir): Bağcılar’da oturan bir işçi, Esenler’deki bir atölyede altı yıl çalıştıktan sonra ücretleri ödenmediği için sözleşmesini haklı nedenle feshediyor. İşveren şirketin merkezi başka bir ilçededir. İşçi, işin yapıldığı Esenler’e göre yetkili büroya başvurmayı seçiyor. Başvuruda kıdem tazminatını, ödenmeyen iki aylık ücreti, fazla çalışma ücretini ve kullanılmayan izin ücretini ayrı kalemler hâlinde yazıyor. İlk toplantıda işveren yalnızca ücret ve izin alacaklarında uzlaşmaya yanaşıyor. Tutanağa hangi kalemlerde anlaşıldığı ve hangilerinde anlaşılamadığı ayrı ayrı yazılıyor.

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Kural olarak işçi, başvuru sırasında arabulucuya bir ücret ödemez. Ücretin kime ait olacağı sürecin sonucuna göre belirlenir:

• Anlaşma sağlanırsa: Arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak karşılanır (m.3/13). Anlaşma belgesinde bu konuda farklı bir paylaşım yazılabilir.
• Taraflara ulaşılamaz, toplantı yapılamaz veya iki saatten kısa görüşmede anlaşılamazsa: İki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir (m.3/14).
• İki saatten uzun görüşmede anlaşılamazsa: İki saati aşan kısım, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak karşılanır.

Bakanlık bütçesinden ödenen ve taraflarca karşılanan arabuluculuk ücreti, sonradan açılan davada yargılama giderlerinden sayılır. Ücret tutarları her yıl yayımlanan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi’ne göre belirlenir.

Süreçte avukatla temsil zorunlu değildir. Ancak anlaşma belgesinin kapsamı, ileride açılacak davayı doğrudan etkiler. İş hukuku alanındaki diğer konular için iş avukatı, arabuluculuk sürecinin genel çerçevesi için arabuluculuk sayfamıza bakabilirsiniz. İstifa ederek ayrılan işçilerin hangi alacakları isteyebileceği istifa eden işçinin hakları yazımızda anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

Arabuluculuk başvurusu için işverenin açık adresini bilmem gerekir mi?

Bilmeniz yararlı olur ama zorunlu değildir. Büro, tarafların resmî kayıtlardaki iletişim bilgilerini araştırmaya yetkilidir ve ilgili kurumlar bu bilgileri vermekle yükümlüdür (m.3/7). Yine de işverenin tam unvanı başvuruda doğru yazılmalıdır. Unvan genellikle bordroda veya SGK hizmet dökümünde yer alır.

İşveren de işçiye karşı arabulucuya başvurmak zorunda mı?

Evet. Madde, işçi alacakları gibi işveren alacak ve tazminatlarını da kapsar. Örneğin bildirim süresine uymadan ayrılan işçiden ihbar tazminatı isteyen işveren de önce arabulucuya başvurmalıdır. Bu durumda başvuru işçinin yerleşim yerinde veya işin yapıldığı yerde yapılır.

Arabuluculukta imzaladığım anlaşmadan sonra fazla mesai için dava açabilir miyim?

Anlaşma belgesinde fazla mesai alacağı üzerinde anlaşılmışsa, bu kalem için dava açılamaz. Belgede yer almayan veya anlaşılamadığı açıkça yazılan kalemler için ise dava yolu açıktır. Bu nedenle belgenin kalem kalem ve tutarlarıyla yazılması önemlidir.

Arabuluculuk toplantısı hangi şehirde yapılır?

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça görüşmeler, arabulucuyu görevlendiren büronun bağlı olduğu adalet komisyonunun yetki alanı içinde yürütülür (m.3/19). İstanbul’da hangi büronun yetkili olacağı, karşı tarafın adresine ve işin yapıldığı yere göre belirlenir.